Rok 1956 w historii komunizmu zapisał się jako rok przełomowy, to data graniczna tzw. odwilży, od kiedy to zaczęto otwarcie krytykować dotychczas gloryfikowanego Stalina. XX Zjazd KPZS skupił wszystkie najważniejsze polityczne osoby państw bloku wschodniego. Gospodarz zjazdu Nikita Chruszczow wygłosił tajny referat p.t. „O kulcie jednostki i jego następstwach”, w którym skrytykował działania Stalina i podważył jego autorytet. W referacie tym Chruszczow przedstawił wszystkie zbrodnie jakich dopuścił się Stalin w tym wielką czystkę w WKP(b) w latach trzydziestych. Stalin również nie wykazał się dobrą organizacją podczas II wojny światowej, niewystarczająco dobrze przygotował rosyjską armie do obrony przeciwko wojskom hitlerowskim. Do KC PZPR referat dotarł i był dostępny dla aktywu i wzbudził odczucie szokujące. 10 kwietnia sekretariat KC zadecydował by ograniczyć dostęp do referatu, który zdezorientował działaczy komunistycznych. Coraz częściej pojawiały się głosy żądające nie obalenia systemu lecz jego liberalizacji. W Trybunie Ludu 19 lutego 1956 roku opublikowano oświadczenie podpisane przez komitety centralne PZPR, KPZS i innych państw komunistycznych, w którym potępiono decyzję Komitetu z 1938 roku, która rozwiązała KPP. Skrytykowano decyzję Stalina, równocześnie rozpoczęto gloryfikację partii.
12 marca 1956 roku zmarł Bolesław Bierut. Śmierć nastąpiła podczas wizyty w Moskwie, toteż fakt ten obrósł w wiele domysłów. Powszechnie mniemano, że Bierut został zamordowany z polecenia Chruszczowa, z powodu blokowania odwilży w Polsce. Józef Cyrankiewicz podczas VI Plenum KC PZPR 20 marca 1956 roku wyjaśnił powody śmierci. Bierut miał zachorować na zapalenie płuc, które znacznie osłabiło organizm, następnie doprowadziło do zawału serca. Pogrzeb I sekretarza KC PZPR odbył się na Cmentarzu Powązkowskim 16 marca 1956 roku.
Podczas wspomnianego plenum rozpoczęto walkę o wybór pierwszego sekretarza, następcy po zmarłym Bierucie. W tej kwestii starły się dwa obozy: Natolińczyków i Puławian. Natolińczycy byli zwolennikami prowadzenia dotychczasowej polityki, za kryzys gospodarczy chciano obarczyć wąską grupę rządzących w tym członków MBP, tzw. kozłów ofiarnych i zrzucić na nich całkowitą odpowiedzialność. Oburzenie i niezadowolenie społeczne chciano ugasić poprzez podwyżkę płac oraz wskazanie winnych za kryzys. Żadnych reform prowadzących do zmiany sposobu rządzenia nie chciano wprowadzić. Do Natolińczyków należeli m.in. tacy działacze partyjni jak Zenon Nowak, Franciszek Mazur, Konstanty Rokossowski. Puławianie natomiast byli zwolennikami zmian, chciano zmienić metody sprawowania władzy, bardziej je zliberalizować oczywiście nie zatracając charakteru systemu komunistycznego. Do magano się złagodzenia cenzury. Do puławian należeli m.in. Jakub Berman, Hilary Minc, Roman Zambrowski. Obie te frakcje starły się ze sobą i nie mogły dojść do porozumienia. Natolińczycy zaprezentowali swojego kandydata w osobie Zenona Nowaka, Puławianie natomiast Romana Zambrowskiego. Jako kompromis przyjęto kandydaturę Edwarda Ochaba, który był reprezentantem opcji centrowej, cieszył się również poparciem Nikity Chruszczowa. 25 kwietnia 1956 roku ze względów propagandowych zaczęto czystki w MBP, na podstawie których oskarżono o łamanie praworządności wielu wysokich funkcjonariuszy. W 1957 roku skazano wielu funkcjonariuszy w tym wiceministra MBP Romana Romkowskiego, dyrektora X Departamentu MBP Anatola Fejgina. Skazani na wieloletnie więzienie w 1957 roku, na wolność wyszli w 1964 roku. Od maja 1956 roku na znaczeniu zyskał Władysław Gomułka, który wcześniej odsunięty od władzy z powodu konfliktu z Bolesławem Bierutem, teraz brylował na salonach PZPR. Potrafił doskonale wykorzystać konflikt między wspomnianymi wyżej dwoma frakcjami.
